Ἐπίκτητος: «Οὐ τὰ πράγματα ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα.»

 

Ο λόγος αυτός του Επίκτητου είναι από τους πιο απλούς και ταυτόχρονα από τους πιο ανατρεπτικούς που διατυπώθηκαν ποτέ. Με μία μόνο φράση μετακινεί το κέντρο της ταραχής από τον έξω κόσμο στον εσωτερικό άνθρωπο. Δεν κατηγορεί τα γεγονότα, ούτε τις περιστάσεις, ούτε τους άλλους ανθρώπους. Στρέφει το βλέμμα στην κρίση μας, στο νόημα που αποδίδουμε σε όσα συμβαίνουν.

Σύμφωνα με τον Επίκτητο, τα «πράγματα» είναι ουδέτερα. Ένα γεγονός, μια απώλεια, μια καθυστέρηση, μια ασθένεια, μια απόρριψη — όλα αυτά είναι συμβάντα. Δεν φέρουν από μόνα τους την ταραχή. Η ταραχή γεννιέται όταν τα ερμηνεύσουμε ως καταστροφή, ως αδικία, ως απειλή για την ύπαρξή μας. Δηλαδή όταν σχηματίσουμε «δόγμα» περί αυτών.

Η λέξη «δόγμα» εδώ δεν σημαίνει θρησκευτική πίστη. Σημαίνει κρίση, άποψη, εσωτερική απόφαση για το τι σημαίνει κάτι. Κάθε φορά που λέμε «αυτό είναι τρομερό», «αυτό δεν αντέχεται», «αυτό δεν έπρεπε να συμβεί», έχουμε ήδη προσδώσει νόημα στο γεγονός. Και αυτό το νόημα είναι που παράγει την ταραχή.

Η φιλοσοφία του Επίκτητου δεν αρνείται τον πόνο. Δεν ισχυρίζεται ότι οι άνθρωποι δεν πληγώνονται. Υποστηρίζει όμως ότι η ελευθερία του ανθρώπου βρίσκεται στην ικανότητά του να ελέγχει τις κρίσεις του. Τα εξωτερικά γεγονότα δεν εξαρτώνται από εμάς· οι εσωτερικές μας στάσεις εξαρτώνται. Εάν μάθουμε να ξεχωρίζουμε τι είναι στην εξουσία μας και τι όχι, τότε μειώνεται δραστικά η σύγχυση και η εσωτερική ταραχή.

Για τον Επίκτητο, η εσωτερική γαλήνη δεν είναι αποτέλεσμα ιδανικών συνθηκών, αλλά σωστής διάκρισης. Όταν κάποιος προσβάλλει, το γεγονός είναι η προσβολή. Το «με ταπείνωσε», «με κατέστρεψε», «με έκανε να χάσω την αξία μου» είναι ερμηνείες. Αν ο άνθρωπος αρνηθεί να δεχθεί αυτές τις ερμηνείες ως αλήθεια, τότε η ταραχή μειώνεται.

Η δύναμη αυτού του λόγου βρίσκεται στο ότι επιστρέφει την ευθύνη στον άνθρωπο. Δεν είμαστε παθητικά θύματα των περιστάσεων. Συμμετέχουμε ενεργά στον τρόπο που βιώνουμε την πραγματικότητα. Η εσωτερική ελευθερία αρχίζει όταν αντιληφθούμε ότι μπορούμε να επανεξετάσουμε τις κρίσεις μας. Μπορούμε να ρωτήσουμε: Είναι πράγματι αυτό που νομίζω; Μήπως η ερμηνεία μου είναι βιαστική; Μήπως υπάρχει άλλος τρόπος να δω το ίδιο γεγονός;

Η σκέψη αυτή έχει και ηθική διάσταση. Αν οι ταραχές μας προέρχονται από τις κρίσεις μας, τότε οφείλουμε να καλλιεργήσουμε κρίσεις νηφάλιες, δίκαιες, σύμφωνες με τη λογική. Ο άνθρωπος που εξασκείται σε αυτή τη διάκριση γίνεται λιγότερο ευάλωτος στις εξωτερικές μεταβολές. Δεν σημαίνει ότι γίνεται αδιάφορος· σημαίνει ότι δεν παρασύρεται εύκολα.

Ο λόγος του Επίκτητου, τελικά, είναι πρόσκληση σε αυτογνωσία. Κάθε ταραχή μπορεί να γίνει αφορμή εσωτερικής εξέτασης. Τι σκέφτηκα; Ποια ερμηνεία έδωσα; Είναι αυτή η ερμηνεία αναγκαία ή είναι επιλογή μου; Με αυτόν τον τρόπο, η ζωή μετατρέπεται σε πεδίο άσκησης ελευθερίας.

Έτσι, η φράση του δεν είναι απλώς παρατήρηση· είναι μέθοδος. Μας καλεί να μετακινηθούμε από την παθητικότητα στην επίγνωση. Από την αυτόματη αντίδραση στη συνειδητή κρίση. Και μέσα σε αυτή τη μετακίνηση κρύβεται η δυνατότητα μιας ζωής λιγότερο ταραγμένης και περισσότερο ελεύθερης.