https://romioitispolis.gr/kryptochristianoi-pagideymenoi-anamesa-sto-islam-kai-ton-stayro/
Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης
«Πολλά χρόνι͜α εμπροστά, τετρακόσ̌ι͜α παραπάν’ έρθ’ ένας τρανόν γατάν και εγέντανε Τουρκάντ’. Ο σουλτάνον έλεγεν «’Δέν ’κι λογαρι͜άζομε! Ή θα ’ίνουστουν Τουρκάντ’, ή εσάς θα σπάζομε!» Την πίστην αν έλλαξαν την γλώσσαν ’κ’ ενέσπαλαν. Συντζ̌αίν’νε ποντιακά, ’ξέρ’νε και τα τουρκικά. Πολλοί πίστην έλλαξαν, ένταν μωαμεθανοί. Έπεϊ απέσ’ σ’ ατείντς είναι κρυφοχριστιανοί. Κάθουν ’λόερα σο στόλ’ την πίταν ατείν’ να τρών’. Πριν να κομματι͜άζ’νε ατο ευτάν’ απάν’ ένα σταυρόν», τραγουδούσε το αηδόνι του Πόντου, ο Χρύσανθος, στο «Κατήρκαγια» στον δίσκο «Χρυσή Παράδοση» του 1991.
«Επήγαμε εμείς σον Πόντον κι είνας χότζας οξωπίσ’. Ντό θέλτς, είπαμε, γερίτσο; Γιατί κλαις κι εμάς τερείς; Πώς εξέρτς την καλατσ̌ή μουν; Πόντιος είσαι -ν- εσύ! Γιατί ψαλαφάς, τουρκίτσο, απ’ εμάς έναν κερίν; Πόντιος είμαι Ρωμαίος, το κερίν θα άφτω εγώ. Τη Σουμελάν Παναΐα κλίσκουμαι και προσ̌κυνώ. Ας σ’χωρά με ο Θεόν, το ρωμαίικον θα κρατώ. Την ημέραν είμαι χότζας, τη βραδήν θα λειτουργώ, τραγουδούσε Χρήστος Παπαδόπουλος στο «Είμαι Πόντιος Ρωμαίος», σε στίχους του αείμνηστου Βασίλη Μωυσιάδη, στον δίσκο «Πατρίδα μ’πονεμένον», που κυκλοφόρησε έναν χρόνο αργότερα.
Και τα δύο τραγούδια έχουν ένα κοινό θέμα, το οποίο αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα και ίσως όχι τόσο προβεβλημένα κεφάλαια της ιστορίας του Πόντου: Οι κρυπτοχριστιανοί. Στην ποντιακή διάλεκτο ήταν γνωστοί ως «κλωστοί». Ήταν πληθυσμοί που ασπάστηκαν το Ισλάμ, διατήρησαν την ελληνοφωνία τους, αλλά μυστικά κρατούσαν τη χριστιανική πίστη τους άσβεστη. Το φαινόμενο συναντάται τον 19ο και έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Αυτοί αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά επίσημα το 1856 εκμεταλλευόμενοι την έκδοση του σουλτανικού διατάγματος «Χαττί Χουμαγιούν», που υποσχόταν θρησκευτική και πολιτική ελευθερία σε όλους τους υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
