Υπάρχει κάτι σαγηνευτικό σε ένα στρατιωτικό πραξικόπημα. Ίσως είναι οι στολές, ή η ιδέα ότι θα μπει τάξη στο χάος. Οι φιλελεύθεροι δεν έχουν ανοσία, όπως μπορούμε να δούμε από την αντίδραση στην απομάκρυνση από τον στρατό του Αιγύπτιου Μοχάμεντ Μόρσι, του πρώτου ελεύθερα εκλεγμένου προέδρου. Μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς στο ρομαντισμό όλων αυτών –στα πλήθη στους δρόμους που απαιτούν και κερδίζουν την αλλαγή, με τη βοήθεια ενός στρατιωτικού από μηχανής θεού (ή ενός από μηχανής ελικοπτέρου Apache). Ακριβώς όπως κοινή είναι και η απογοήτευση όταν ακολουθεί βία. Τα στρατιωτικά πραξικοπήματα θεωρούνται η εθνική-πολιτική έκδοση των επιθέσεων drone: η γοητεία τους έγκειται στο ξεκαθάρισμα. Η πραγματικότητα είναι ότι έχουν ως αποτέλεσμα πολλούς νεκρούς και οργή, σχολιάζει η Amy Davidson στο The New Yorker.
Αλλά η συντηρητική φαντασία, αν κρίνουμε από δύο στήλες την Παρασκευή, μπορεί να είναι ακόμη πιο υποβαθμισμένη, όσον αφορά τα πραξικοπήματα. Ένα κύριο άρθρο της Wall Street Journal αγνοεί το ενδεχόμενο κόστος σε ζωές και μία γνώμη στους Times του David Brooks, με τίτλο «Υπερασπίζοντας το πραξικόπημα», υποτιμά τις δυνατότητες των εκλογικών αποτελεσμάτων και τις ικανότητες των Αιγυπτίων, με αποκορύφωμα μια ρήση που είναι απλά άσχημη. Όπως γράφει: «Οι Αιγύπτιοι θα είναι τυχεροί αν οι νέοι ηγέτες και στρατηγοί τους αποδειχθούν σαν τον Αουγκούστο Πινοσέτ της Χιλής, ο οποίος ανέλαβε την εξουσία εν μέσω χάους, αλλά προσέλαβε μεταρρυθμιστές της ελεύθερης αγοράς και βοήθησε τη μετάβαση στη δημοκρατία».
Πολύ καλή βοήθεια ο Πινοσέτ –και διαθέσιμος για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα εργασίας. Ο ίδιος και οι συνάδελφοι αξιωματικοί του κατέλαβαν την εξουσία το 1973. Η δημοκρατική μετάβαση ξεκίνησε το 1990 και όχι με προτροπή του Πινοσέτ. Οι Αιγύπτιοι μάλλον δεν θα θεωρούσαν τον εαυτό τους τυχερό αν τα στάδια του Καΐρου είχαν μετατραπεί σε χώρους μαζικών εκτελέσεων, όπως ήταν το Σαντιάγο. Ο Πινοσέτ έχασε την εξουσία, διότι ούτε οι Χιλιανοί ούτε η διεθνής κοινότητα δεν εγκατέλειψαν εξ ολοκλήρου την ιδέα ότι οι εκλογές είχαν σημασία. Όταν η αντιπολίτευση κατάφερε να κερδίσει αυτό που υποτίθεται ότι ήταν ένα ελαστικό δημοψήφισμα, δεν μπορούσε να το αγνοήσει. Και όμως ο Brooks αψηφά ευχαρίστως την ψήφο, καθώς αναλύει τη διαφορά μεταξύ «δημοκρατικής διαδικασίας» και «ουσίας». «Διαδικασία» σημαίνει διεξαγωγή και σεβασμός στις ελεύθερες εκλογές -και πόσο σημαντικό είναι αυτό πραγματικά;
Η διαδικασία, υποστηρίζει ο Brooks, προσκολλάται σε μια αφελή πεποίθηση ότι «τα μέλη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας μπορεί να έρθουν στην εξουσία με ριζοσπαστικά πιστεύω, αλλά τότε θα πρέπει να βουλώσουν τις τρύπες και να ανησυχούν για τις αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας και την κοινή γνώμη. Η ηγεσία θα τους καταστήσει πιο μετριοπαθείς». Το στρατόπεδο της ουσίας πιστεύει ότι οι άνθρωποι, όπως η Αδελφότητα «απορρίπτουν την πολυφωνία, την κοσμική δημοκρατία και, σε κάποιο βαθμό, τον εκσυγχρονισμό».
Το σημαντικό είναι να διώξουμε αυτούς τους ανθρώπους από την εξουσία, ακόμη και αν χρειάζεται ένα πραξικόπημα. Ο στόχος είναι να αποδυναμωθεί το πολιτικό Ισλάμ, με σχεδόν οποιοδήποτε μέσο. «Σχεδόν κάθε μέσο»: οι λέξεις αυτές ξυπνούν διάφορα ιστορικά φαντάσματα, όπως η στιγμή που ο Τζον Φ. Κένεντι στήριξε ένα πραξικόπημα εναντίον του Νγκο Ντινχ Ντιέμ στο Νότιο Βιετνάμ και ήταν σαν να είχε πει ναι στη δολοφονία του, ή τα βασανιστήρια των ιδρυτών της Αδελφότητας στις φυλακές της Αιγύπτου. Προς το παρόν, η τύχη του Μόρσι είναι ασαφής, το σύνταγμα έχει ανασταλεί, οι τηλεοπτικοί σταθμοί που πρόσκεινται στην Αδελφότητα έχουν κλείσει, πολλοί ηγέτες της έχουν συλληφθεί και η αστυνομία πυροβολεί ανθρώπους στους δρόμους του Καΐρου. Αυτή είναι η ουσία της δημοκρατίας;
Προφανώς: «τα παγκόσμια γεγονότα των τελευταίων μηνών δικαίωσαν εκείνους που παίρνουν την ουσιώδη πλευρά ουσία της διαμάχης» γράφει ο Brooks. Καλύτερα το πολιτικό Ισλάμ να αποσυρόταν. Να μην έμπαινε καν στον κόπο να περιμένει να το ψηφίσουν στις εκλογές. Μια μαύρη τρύπα εδώ είναι αυτό που υποτίθεται ότι θα συμβεί στους πολίτες του Ισλάμ, στα εκατομμύρια των Αιγυπτίων που εξέλεξαν τον Μόρσι και ψήφισαν ναι στο νέο, ατελές σύνταγμα. Τα παράπονά τους δεν θα εξαφανιστούν, ούτε και οι ίδιοι. Εδώ ο Brooks χάνει εντελώς το επιχείρημα της διαδικασίας. Βρίσκει ότι επιδρά στους ηγέτες που τη θέλουν. Αλλά η ψηφοφορία είναι μετασχηματιστική και για τους ψηφοφόρους. Η πραγματική τάξη της δημοκρατίας δεν είναι το δωμάτιο του υπουργικού συμβουλίου, αλλά μάλλον το εκλογικό κέντρο.
Οι ψηφοφόροι μπορούν να αναγνωρίζουν πότε εξαπατούνται. Στην ίδια σελίδα με τη γνώμη του Brooks υπήρχε και ένα άρθρο του Shadi Hamid, ο οποίος υποστήριζε ότι το πραξικόπημα ανέτρεψε το δύσκολο έργο να πείσει τους Ισλαμιστές σε όλη την περιοχή να εγκαταλείψουν τη βία χάριν της εκλογικής πολιτικής: «Για να ξεκαθαρίσει η ατμόσφαιρα από τα γεγονότα αυτής της εβδομάδας, η νέα κυβέρνηση της Αιγύπτου πρέπει να διασφαλίσει ότι η Αδελφότητα και το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ελευθερίας είναι αναγκαίο να επανενταχθούν στην πολιτική διαδικασία και να είναι ελεύθερα να κερδίσουν τις βουλευτικές και προεδρικές εκλογές». Με τη λογική του Brooks, αυτό θα ήταν αιτία για ένα νέο πραξικόπημα.
Αλλά γιατί ένα πραξικόπημα; Υπάρχουν πολλές καταγγελίες για τον Μόρσι, συμπεριλαμβανομένου και του ότι χειραγωγούσε το δικαστικό σώμα. Αλλά οι κατηγορίες με την πιο δημοφιλή απήχηση έχουν να κάνουν με την οικονομία, και ότι, ουσιαστικά, είναι θέμα ψήφου και όχι αφορμή για μια συνταγματική κρίση. Εάν αυτό είναι ένα φιλοσοφικό πρόβλημα με τον ισλαμισμό και δεν αφορά την κατάληψη της εξουσίας, πώς γίνεται ένα αντίπαλο στο ισλαμιστικό κόμμα να υποστήριξε το πραξικόπημα; Γιατί είναι ο Brooks τόσο σίγουρος ότι η Αδελφότητα και οι οπαδοί της δεν μπορούν να χειριστούν τη δημοκρατία;
Σε αυτό το σημείο ο Brooks οδηγείται από μια κυρίαρχη (αν και συχνά λανθασμένη) συζήτηση για τους μπερδεμένους πολιτικούς θεσμούς της Αιγύπτου, σε κάτι απαράδεκτο. Οι Ισλαμιστές, γράφει, είναι περίεργοι, δύσκαμπτοι άνθρωποι: «δεν έχουν τον πνευματικό εξοπλισμό να κυβερνήσουν». «Η ανικανότητα είναι χτισμένη στο πνευματικό DNA του ριζοσπαστικού Ισλάμ». «Του γοητεύει, περιέργως, η κουλτούρα του θανάτου» (έχει διαβάσει βίους αγίων τελευταία;). Ο Brooks παραθέτει επιδοκιμαστικά ένα δοκίμιο με το επιχείρημα ότι οι ισλαμιστές δεν θεωρούν πραγματικά την αιτιότητα ως έννοια -είναι όλα θεϊκή μαγεία για αυτούς- ή η διαφορά ανάμεσα σε ένα γεγονός και ένα συναίσθημα.
Ούτε περιορίζεται η κρίση του σε ισλαμιστές: «Δεν είναι ότι η Αίγυπτος δεν έχει μια συνταγή για μια δημοκρατική μετάβαση. Φαίνεται ότι στερείται ακόμη και τα βασικά πνευματικά συστατικά». «Η Αίγυπτος» και όχι μόνο η Αδελφότητα. Τα «βασικά πνευματικά» και όχι την κουλτούρα. Ίσως ο Brooks να μην εννοούσε αυτά που έγραφε -με τον τρόπο που είναι γραμμένα σε απλή γλώσσα. Αυτό που ο Brooks δεν μπορεί να ισχυριστεί είναι ότι παρεξηγήσαμε τα λόγια του. Οι δύο αυτές προτάσεις είναι αδικαιολόγητες και αν δεν μεταφέρουν αυτά που πιστεύει θα πρέπει να τα πάρει πίσω και να ζητήσει συγγνώμη.
Αυτό είναι το ιδιαίτερο πρόβλημα του David Brooks. Αλλά υπάρχει μια ευρύτερη έννοια για την οποία τα στρατιωτικά πραξικοπήματα σε τόπους μακρινούς μας ταράζουν. Γιατί ο πειρασμός και γιατί ο εφησυχασμός; Πώς φτάσαμε στην πεποίθηση ότι ορισμένα άτομα χρειάζονται την κηδεμονία μιας στρατιωτικής χούντας προτού μπορέσουν, ενδεχομένως, να επιλέξουν τους ηγέτες τους; Το πραξικόπημα στο Κάιρο συνέβη λίγες ώρες πριν από την 4η Ιουλίου, την επέτειο μιας εποχής που θεωρούμασταν άγρια παιδιά. Το μήνυμα στην Αίγυπτο ήταν ότι το μεγαλύτερο πλήθος κερδίζει. Αποτελεί πραγματικά έκπληξη το γεγονός ότι οι υποστηρικτές της Αδελφότητας κάνουν συγκεντρώσεις και ότι γίνονται μάχες τη νύχτα στους δρόμους του Καΐρου;
